بیکاری کم شد،
اما شغل زیاد نشد.
توهم تک‌رقمی: بیکاری کم شد چون بازار کار خالی شد
نرخ بیکاری، کسری است با مخرجِ متغیر. وقتی مردم جست‌وجوی کار را رها می‌کنند از مخرج حذف می‌شوند و نرخ — بدون آنکه شغلی ساخته شود — پایین می‌آید. برای سنجش اینکه چه مقدار از بهبود واقعی است، نرخ بیکاری را با فرض ثابت‌ماندن نرخ مشارکت بازمحاسبه کرده‌ایم.
نرخ بیکاری رسمی در برابر نرخ بیکاری تعدیل‌شده با مشارکت
ناحیهٔ هاشورخورده، «بیکاری پنهان» است: تفاوت میان رقم رسمی و رقمی که اگر نرخ مشارکت در سطح سال مبنا مانده بود، گزارش می‌شد. سال مبنا را با نوار پایین تغییر دهید.
سال مبنای مشارکت را انتخاب کنید
پرسش این ابزار ساده است: «اگر نسبت مردمی که وارد بازار کار می‌شوند، در سطح سال مبنا باقی می‌ماند، امروز نرخ بیکاری چقدر بود؟» تعداد شاغلان در هر سال دقیقاً همان رقم رسمی است و دست نخورده باقی می‌ماند؛ تنها اندازهٔ جمعیت فعال بازمحاسبه می‌شود.
سرنوشت ۶٫۶۲ میلیون نفری که در ۹ سال به سن کار رسیدند
هر مربع، یک درصد از خالص افزودهٔ جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر میان ۱۳۹۵ و ۱۴۰۴ است.
سه نرخ، سه روایت متفاوت
نرخ بیکاری سقوط کرده، نرخ مشارکت افت کرده، و نسبت اشتغال — که به هیچ‌کدام از این دو حساسیت ندارد — تقریباً درجا زده است.
همین الگو، همه‌جا: شهر و روستا، زن و مرد
اگر افت بیکاری واقعی بود، باید در گروه‌های مختلف الگوهای متفاوتی می‌دیدیم. اما در هر چهار گروه یک چیز تکرار می‌شود: خط بیکاری پایین می‌آید و خط مشارکت هم پایین می‌آید. هر دو نمودار همان چهار گروه و همان سال‌ها را نشان می‌دهند.
داده
میان ۱۳۹۵ و ۱۴۰۴، جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر از ۵۹٫۵ به ۶۶٫۱ میلیون نفر رسید (+۱۱٫۱%). در همین دوره شاغلان ۲٫۳۰ میلیون نفر افزوده شدند، بیکاران ۱٫۱۸ میلیون نفر کم شدند، و جمعیت غیرفعال ۵٫۵۱ میلیون نفر بزرگ‌تر شد.
نرخ مشارکت از ۴۳٫۲% به ۴۰٫۶% و نسبت اشتغال از ۳۷٫۸% به ۳۷٫۵% رسید.
تحلیل
نرخ تعدیل‌شده نشان می‌دهد ماجرا دو فاز دارد. بین ۱۳۹۵ و ۱۳۹۸ بهبود واقعی بود: نرخ تعدیل‌شده هم از ۱۲٫۴% به ۸٫۹% افت کرد. از ۱۳۹۹ به بعد اما این دو از هم جدا می‌شوند؛ نرخ رسمی به ۷٫۵% می‌رسد ولی نرخ تعدیل‌شده در محدودهٔ ۱۲ تا ۱۴ درصد قفل می‌شود.
یعنی کل بهبودِ گزارش‌شدهٔ پس از ۱۳۹۹، تقریباً به‌طور کامل با کوچک‌شدن نسبیِ بازار کار توضیح داده می‌شود، نه با خلق شغل.
نتیجه‌گیری
نرخ بیکاری برای این اقتصاد شاخص گمراه‌کننده‌ای شده است. شاخص جایگزینِ پیشنهادی این اثر، نسبت اشتغال است که در ۹ سال ۰٫۳ % افت کرده و روایت درست‌تری می‌گوید: اقتصاد ایران به‌ازای رشد جمعیت در سن کار، شغل متناسب نساخته است.
هر سیاستی که موفقیت خود را با نرخ بیکاری بسنجد، در معرض این خطاست.
نیمه‌ی غایب: کشور روی زنان سرمایه‌گذاری می‌کند و از آن‌ها استفاده نمی‌کند
برای نخستین بار در آمار موجود، زنان اکثریت دانشجویان کشور را تشکیل می‌دهند. اما در همان سال، نرخ مشارکت اقتصادی زنان به پایین‌ترین سطح دههٔ اخیر رسید. این دو خط، در جهت مخالف هم حرکت می‌کنند.
قیچی سرمایهٔ انسانی
سهم زنان از دانشجویان آموزش عالی، در برابر نرخ مشارکت اقتصادی زنان. هر دو بر حسب درصد، روی یک محور.
در سال ۱۴۰۳–۱۴۰۴، از هر ۱۰۰ دانشجوی کشور ۵۲ نفر زن بودند. در سال ۱۴۰۴، از هر ۱۰۰ شاغل کشور تنها حدود ۱۵ نفر زن بود.
فاصلهٔ جنسیتی در بازار کار، ۱۴۰۴
سه شاخص کلیدی بازار کار، به تفکیک جنسیت. طول هر میله، اندازهٔ شکاف است.
زنان کجا درس می‌خوانند؟
ترکیب جنسیتی دانشجویان به تفکیک گروه عمدهٔ تحصیلی، سال ۱۴۰۳–۱۴۰۴. عدد کنار هر میله، تعداد کل دانشجویان آن گروه است.
داده
سهم زنان از دانشجویان از ۴۶٫۱% در ۱۳۹۴–۱۳۹۵ به ۵۱٫۹% در ۱۴۰۳–۱۴۰۴ رسید. در همین دوره نرخ مشارکت زنان از ۱۶٫۳% به ۱۳٫۴% و نسبت اشتغال زنان از ۱۲٫۹% به ۱۱٫۴% افت کرد.
زنان در هنر (۶۹٫۵%)، علوم پایه (۶۸٫۷%)، پزشکی (۵۸٫۸%) و علوم انسانی (۵۷٫۸%) اکثریت‌اند و در فنی و مهندسی (۲۴٫۸%) اقلیت.
تحلیل
افت نرخ بیکاری زنان از ۲۰٫۷% به ۱۵٫۰% در نگاه اول مثبت است، اما هم‌زمان با افت نسبت اشتغال زنان رخ داده؛ یعنی همان الگوی پردهٔ ۱، با شدت بیشتر. تعریف رسمی، زنِ تحصیل‌کرده‌ای را که جست‌وجوی فعال کار را کنار گذاشته «بیکار» نمی‌شمارد.
ترکیب رشته‌ها هم بی‌ربط نیست: بخش صنعت — که ۳۲٫۸% اشتغال کشور را می‌سازد — از رشته‌ای تغذیه می‌شود که تنها یک‌چهارم دانشجویانش زن‌اند.
نتیجه‌گیری
بزرگ‌ترین ذخیرهٔ استفاده‌نشدهٔ نیروی انسانی ایران، ۲۸٫۷ میلیون زن ۱۵ ساله و بیشترِ غیرفعال است — جمعیتی بزرگ‌تر از کل شاغلان کشور.
اگر نرخ مشارکت زنان تنها به سطح ۱۳۹۷ (۱۷٫۶%) بازگردد، حدود ۱٫۴ میلیون نفر به جمعیت فعال اضافه می‌شوند. این، بازگشتِ سرمایه‌ای است که کشور پیشاپیش در آموزش آن‌ها خرج کرده است.
زنگ خطر بهار ۱۴۰۵: جایی که روند ده‌ساله شکست
تازه‌ترین دادهٔ فصلی این مجموعه، اولین وارونگی جدی روند است. بهار ۱۴۰۵ نسبت به بهار ۱۴۰۴ — یعنی مقایسهٔ فصل با فصل مشابه که اثر فصلی را خنثی می‌کند — نه‌تنها بیکاری بالا رفته، بلکه تعداد مطلق شاغلان کم شده است.
پنج فصل آخر: بیکاری کل، جوانان و زنان
هر سه سری در بهار ۱۴۰۵ هم‌زمان جهش کرده‌اند — نشانهٔ یک شوک عمومی، نه نوسان یک گروه خاص.
شوک از کجا آمد؟ تغییر اشتغال بخشی، بهار ۱۴۰۵ نسبت به بهار ۱۴۰۴
با ضرب سهم هر بخش در تعداد کل شاغلان همان فصل، تعداد شاغلان بخشی برآورد و تفاضل گرفته شده است.
شغل‌های تازه از کجا آمدند؟ نُه سال، سه بخش
داده‌های رسمی سهم هر بخش را درصدی منتشر می‌کنند، و درصد می‌تواند فریب بدهد: سهم کشاورزی افت کرده، ولی این یعنی شغل از دست داده یا فقط کندتر رشد کرده؟ دکمهٔ «تعداد شاغلان» را بزنید تا همان داده را به نفر ببینید. پاسخ روشن است.
داده
بهار ۱۴۰۵: جمعیت ۱۵+ برابر ۶۶٬۶۷۱ هزار نفر (+۸۲۸ هزار نسبت به بهار ۱۴۰۴)، فعال ۲۷٬۱۳۶ (+۳۲)، شاغل ۲۴٬۶۷۲ (−۴۵۱)، بیکار ۲٬۴۶۴ (+۴۸۳).
سهم صنعت از اشتغال از ۳۳٫۰% به ۳۱٫۰% افت کرد؛ سهم خدمات از ۵۲٫۴% به ۵۳٫۸% و کشاورزی از ۱۴٫۶% به ۱۵٫۱% رسید.
تحلیل
ترجمهٔ سهم‌ها به تعداد نشان می‌دهد صنعت حدود ۶۴۳ هزار شغل از دست داده، در حالی که خدمات تنها ۱۱۰ هزار و کشاورزی ۵۸ هزار شغل افزوده‌اند. یعنی منشأ شوک، تقریباً به‌طور کامل بخش صنعت است.
افزایش هم‌زمان سهم کشاورزی — بخشی که در کل دهه در حال کوچک‌شدن بوده — نشانهٔ کلاسیک پناه‌بردن نیروی کار به مشاغل غیررسمی و کم‌بهره‌ور در زمان انقباض است.
نتیجه‌گیری
این یک نقطهٔ عطف است، نه نوسان. برای اولین بار در دورهٔ بررسی، رشد جمعیت در سن کار با کاهش مطلق اشتغال همراه شده است.
هشدار روش‌شناختی: این یافته بر یک فصل استوار است و باید با داده‌های تابستان و پاییز ۱۴۰۵ راستی‌آزمایی شود. اما اندازهٔ تغییر (۱٫۸ % در نرخ بیکاری) بزرگ‌تر از هر نوسان فصلیِ ثبت‌شده در این مجموعه است.
گهوارهٔ خالی: موتور جمعیتی در حال خاموش‌شدن است
تا اینجا دربارهٔ کسانی حرف زدیم که هستند. این پرده دربارهٔ کسانی است که نیستند. تولدهای ثبت‌شده در ۹ سال ۴۱٫۶ درصد کم شده‌اند — افتی که سرعتش در دو سال آخر بیشتر هم شده است.
قیچی حیاتی: تولد و فوت در مسیر تلاقی
ناحیهٔ هاشورخورده، رشد طبیعی جمعیت است. در سال ۱۳۹۵ به ازای هر فوت، ۴٫۱ تولد ثبت می‌شد؛ در ۱۴۰۴ این رقم به ۱٫۹ رسیده است.
ازدواج ۳۹ درصد کم شد، طلاق تکان نخورد
میله‌ها تعداد رویداد و خط نقطه‌چین، تعداد طلاق به ازای هر ۱۰۰ ازدواج در همان سال است.
خانوار کوچک‌تر می‌شود
متوسط تعداد افراد در خانوار، از سرشماری ۱۳۳۵ تا ۱۴۰۰. تفاوت شهر و روستا تقریباً محو شده است.
داده
تولد: ۱٬۵۲۸٬۰۵۳ در ۱۳۹۵ به ۸۹۲٬۲۷۸ در ۱۴۰۴ (نرخ رشد مرکب سالانه −۵٫۸%). فوت: ۳۶۹٬۷۵۱ به ۴۵۹٬۹۸۴ (+۲٫۵% سالانه). رشد طبیعی: ۱٬۱۵۸٬۳۰۲ به ۴۳۲٬۲۹۴ نفر.
زمستان ۱۴۰۴ با ۲۰۷٬۵۷۸ تولد، کم‌تولدترین فصلِ ثبت‌شده در این مجموعه است.
تحلیل
دو نیرو هم‌زمان کار می‌کنند: کاهش تولد که ریشه در افت ازدواج و کوچک‌شدن خانوار دارد، و افزایش فوت که تا حد زیادی نتیجهٔ سالخوردگی جمعیت است، نه بدترشدن سلامت. سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ استثنای کروناست و پس از آن فوت‌ها به روند بلندمدت بازگشته‌اند.
افت تولد در روستاها (−۴۳٫۵%) کمی شدیدتر از شهرها (−۴۱٫۰%) بوده؛ یعنی حاشیهٔ باروری بالاتر روستایی هم در حال از بین رفتن است.
نتیجه‌گیری
رشد طبیعی جمعیت ایران در ۹ سال، نزدیک به دو سوم آب رفته است. این رقم دیگر یک «روند آرام» نیست؛ سرعت آن در ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ افزایش هم یافته است.
چون ازدواج پیش‌نگر تولد است و ازدواج در ۱۴۰۴ به کف دوره رسیده، ادامهٔ افت در کوتاه‌مدت تقریباً قطعی است. سیاست‌های تشویق فرزندآوری، اگر اثری داشته باشند، در داده‌های موجود هنوز دیده نمی‌شود.
صف مدرسه کوتاه می‌شود: موجی که در راه است
جمعیت دانش‌آموزی کشور در ۱۴۰۱–۱۴۰۲ به اوج ۱۶٫۹۷ میلیون نفر رسید. این اوج، بازتاب موج تولد سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۶ است. اما آن موج تمام شده و آنچه پشت سرش می‌آید، به‌مراتب کوچک‌تر است — و این را نه با پیش‌بینی، که با تعداد کودکانی که همین حالا متولد شده‌اند می‌دانیم.
اوج گذشته است
خط بالا، جمعیت دانش‌آموزی ثبت‌شده در هر سال تحصیلی است. اوج آن در ۱۴۰۱–۱۴۰۲ رخ داده و بازتاب موج تولد سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۶ است.
و اندازهٔ نسل‌هایی که در راه‌اند
هر میله، مجموع تولدهای شش سال متوالی است؛ یعنی جمعیتی که حدود هفت سال بعد کل دورهٔ ابتدایی را پر می‌کند. درصد زیر هر میله، تغییر نسبت به پنجرهٔ نخست است.
آموزش عالی: دانشجو برگشت، دانش‌آموخته نه
تعداد دانشجویان پس از افت شدید ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۹ در حال بازیابی است، اما تعداد دانش‌آموختگان همچنان کاهنده است.
داده
جمعیت دانش‌آموزی: ۱۷٫۸۸ میلیون (۱۳۸۰–۸۱) ← کف ۱۳٫۲۳ میلیون (۱۳۹۱–۹۲) ← اوج ۱۶٫۹۷ میلیون (۱۴۰۱–۰۲) ← ۱۶٫۸۶ میلیون (۱۴۰۳–۰۴).
مجموع تولد ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ برابر ۷٬۸۰۸٬۹۵۴ و مجموع ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ برابر ۶٬۲۳۵٬۷۲۹ نفر است.
تحلیل
موج جمعیت دانش‌آموزی، با تأخیر شش تا هفت ساله، آینهٔ موج تولد است. چون تولد از ۱۳۹۵ پیوسته کاهنده بوده، جمعیت دانش‌آموزی از حدود ۱۴۰۵–۱۴۰۶ وارد فاز نزولی پایدار می‌شود؛ نخست در ابتدایی، سپس با تأخیر در متوسطه و آموزش عالی.
افت ۴۳ درصدی دانش‌آموختگان در حالی رخ داده که تعداد دانشجویان از ۱۴۰۰ رو به افزایش است — نشانهٔ ترکیبی از افت ورودی‌های سال‌های میانی و احتمالاً افزایش انصراف یا طولانی‌شدن تحصیل.
نتیجه‌گیری
کشور در آستانهٔ یک بازآرایی بزرگ زیرساخت آموزشی است: مازاد ظرفیت در دبستان‌ها طی چند سال آینده، و پس از آن در متوسطه و دانشگاه.
در سوی دیگر، نیروی کار جوانِ ورودی به اقتصاد پس از حدود ۱۴۱۵ به‌طور محسوس کم‌شمارتر خواهد بود. این یعنی پنجرهٔ جمعیتی ایران — دوره‌ای که سهم جمعیت در سن کار بالاست — رو به بسته‌شدن است، در حالی که (طبق پردهٔ ۱) هنوز از آن استفادهٔ کامل نشده است.
پیش‌بینی رسمی زیر فشار
شیت «جمعیت و نیروی انسانی» دو چیز را کنار هم گذاشته که کمتر با هم مقایسه می‌شوند: پیش‌بینی جمعیت تا ۱۴۱۵ و آمار واقعی تولد و فوت. اگر این دو را کنار هم بگذاریم، شکافی پیدا می‌شود که در دو سال آخر به‌سرعت باز شده است.
شکاف میان رشد پیش‌بینی‌شده و رشد طبیعیِ واقعی
هر میله نشان می‌دهد رشد طبیعی واقعی (تولد منهای فوت) چقدر از افزایش جمعیتی که پیش‌بینی رسمی انتظار داشت جلوتر یا عقب‌تر بوده است. سبز: واقعیت بهتر از پیش‌بینی قرمز: واقعیت عقب‌تر از پیش‌بینی
| سال | افزایش جمعیت طبق پیش‌بینی (هزار نفر) | رشد طبیعی واقعی (هزار نفر) | شکاف (واقعی منهای پیش‌بینی) | توضیح غالب |
|---|
مدل زندهٔ جمعیت تا ۱۴۱۵ — فرض‌ها را خودتان عوض کنید
خط فیروزه‌ای، پیش‌بینی رسمی مرکز آمار است و ثابت می‌ماند. خط اناری، مدل این اثر است: جمعیت را از رقم واقعی ۱۴۰۴ آغاز می‌کند و تنها با تولد، فوت و مهاجرت جلو می‌برد. سه اهرم زیر را جابه‌جا کنید تا ببینید نتیجه چقدر به فرض‌ها حساس است.
ایران شهری‌تر می‌شود چون روستا خالی می‌شود
در پیش‌بینی رسمی، جمعیت روستایی و غیرساکن در تک‌تک سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۱۵ کاهش می‌یابد.
داده
پیش‌بینی رسمی برای ۱۴۰۴ افزایش ۶۰۱ هزار نفری جمعیت را در بر دارد، در حالی که رشد طبیعی واقعی همان سال ۴۳۲ هزار نفر بوده است؛ شکاف ۱۶۹ هزار نفر. در ۱۴۰۳ این شکاف ۱۱۱ هزار نفر بود.
نرخ رشد سالانهٔ جمعیت در پیش‌بینی رسمی از ۱٫۱۲% در ۱۳۹۷ به ۰٫۳۶% در ۱۴۱۵ کاهش می‌یابد. جمعیت روستایی از ۲۰٫۷۵ به ۱۸٫۲۰ میلیون نفر (−۱۲٫۳%) می‌رسد.
تحلیل
شکاف دو منشأ متفاوت دارد و نباید یکجا خوانده شود. شکاف سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ (+۹۷ و +۷۴ هزار) نتیجهٔ فوت‌های مازاد کروناست؛ رویدادی که هیچ پیش‌بینی‌ای آن را ندیده بود. اما شکاف ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ (+۱۱۱ و +۱۶۹ هزار) منشأ دیگری دارد: افت تولد سریع‌تر از فرض مدل.
سناریوها نشان می‌دهند اگر روند فعلی ادامه یابد، رشد طبیعی جمعیت حوالی ۱۴۱۲ (تداوم روند) تا ۱۴۱۵ (سناریوی تعدیل‌شده) به صفر می‌رسد و پس از آن منفی می‌شود.
نتیجه‌گیری
این نقد مدل مرکز آمار نیست؛ هر پیش‌بینی جمعیتی بر فرض‌هایی استوار است و باید هنگام تغییر واقعیت بازنگری شود. یافتهٔ ما این است که آن لحظه فرا رسیده: شکاف در دو سال آخر دو برابر شده و علتش هم مشخص است.
پیامد عملی: برنامه‌ریزی‌هایی که به رقم ۹۱٫۴ میلیون نفر در ۱۴۱۵ تکیه می‌کنند — از تخصیص یارانه و آب تا ظرفیت مدرسه و صندوق‌های بازنشستگی — باید سناریوی جمعیت پایین‌تر (حدود ۸۸ تا ۸۹ میلیون) را هم لحاظ کنند.
دو ساعت شنی که هم‌زمان خالی می‌شوند
روایت این داشبورد یک جمله است: ایران هم‌زمان با دو محدودیت روبه‌روست که یکدیگر را تشدید می‌کنند. از یک سو موتور جمعیتی در حال خاموش‌شدن است و ورودی نیروی کار در دهه‌های آینده کوچک‌تر می‌شود. از سوی دیگر، همین امروز که جمعیت در سن کار هنوز در حال رشد است، اقتصاد نتوانسته آن را جذب کند و شاخص رسمی بیکاری این ناتوانی را پنهان کرده است. پنجرهٔ جمعیتی دارد بسته می‌شود، پیش از آنکه باز شده باشد.
۱ · شاخص را عوض کنید
نرخ بیکاری در اقتصادی با مشارکت ریزشی، شاخص گمراه‌کننده است. نسبت اشتغال و تعداد مطلق شاغلان باید معیار اصلی ارزیابی سیاست اشتغال باشند. اولی در ۹ سال ۰٫۳ % افت کرده است.
۲ · بزرگ‌ترین ذخیره، زنان‌اند
۲۸٫۷ میلیون زن ۱۵ ساله و بیشتر خارج از بازار کارند، در حالی که زنان اکثریت دانشجویان کشورند. بازگرداندن مشارکت زنان تنها به سطح ۱۳۹۷، حدود ۱٫۴ میلیون نفر به جمعیت فعال می‌افزاید.
۳ · بهار ۱۴۰۵ را جدی بگیرید
نخستین فصلی که هم‌زمان شغل کم و بیکار زیاد شد؛ با منشأ روشن در بخش صنعت (−۶۴۳ هزار شغل برآوردی). این را باید با دو فصل بعدی راستی‌آزمایی کرد، اما اندازه‌اش بی‌سابقه است.
۴ · پیش‌بینی‌ها را بازنگری کنید
شکاف پیش‌بینی رسمی با رشد طبیعی واقعی در دو سال به بیش از دو برابر رسیده. برنامه‌ریزی بلندمدت باید سناریوی جمعیت ۸۸ تا ۸۹ میلیون نفری در ۱۴۱۵ را هم بپوشاند، نه فقط ۹۱٫۴ میلیون را.
۵ · ساعت آموزش زودتر زنگ می‌زند
افت جمعیت دانش‌آموزی از حدود ۱۴۰۵–۱۴۰۶ آغاز می‌شود و برخلاف بازار کار، تقریباً قطعی است؛ چون کودکانش قبلاً متولد شده‌اند. مازاد ظرفیت مدارس، فرصت بازتخصیص است نه بحران.
۶ · نقطهٔ اتصال دو بحران
اگر بهره‌وری و مشارکت بالا نرود، کوچک‌شدن نیروی کار آینده به معنی کاهش تولید و فشار مضاعف بر صندوق‌های بازنشستگی است. زمانِ استفاده از جمعیت جوانِ موجود، همین امروز است.
داده، روش، اصلاحات و شفافیت
هر عددی که در این داشبورد به‌عنوان «شاخص ساخته‌شده» معرفی شده، در این بخش با فرمول، فرض و منبعش آمده است. هدف این است که خواننده بتواند هر محاسبه را مستقلاً بازتولید کند.
۱ · منابع داده
تمام ارقام از شیت «جمعیت و نیروی انسانی» فایل «شاخص‌های کلان اقتصادی و اجتماعی کشور» استخراج شده‌اند. فایل خام همراه این پروژه منتشر شده و از اینجا قابل دریافت است. هیچ دادهٔ بیرونی به این مجموعه افزوده نشده است. متولی هر جدول، همان‌گونه که در خود فایل ذکر شده، در فهرست زیر آمده و نشانی مرجعِ رسمی هر نهاد نیز پیوند شده است:
- مرکز آمار ایران amar.org.ir — پیش‌بینی جمعیت کل کشور تا ۱۴۱۵؛ متوسط بعد خانوار؛ جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر بر حسب وضع فعالیت؛ نرخ مشارکت اقتصادی؛ نرخ بیکاری کل، ۱۵–۲۴ و ۱۸–۳۵ ساله؛ نسبت اشتغال؛ سهم بخش‌های عمدهٔ اقتصادی از اشتغال. داده‌های نیروی کار از «طرح آمارگیری نیروی کار» همین مرکز می‌آید.
- سازمان ثبت احوال کشور sabteahval.ir — تولدها و فوت‌های ثبت‌شده به تفکیک جنس و مناطق شهری و روستایی؛ ازدواج و طلاق ثبت‌شده، سالانه و فصلی.
- وزارت آموزش و پرورش medu.ir — تعداد دانش‌آموزان به تفکیک جنسیت و دورهٔ تحصیلی.
- وزارت علوم، تحقیقات و فناوری msrt.ir — دانشجویان و دانش‌آموختگان آموزش عالی به تفکیک گروه تحصیلی و جنسیت. آمار مؤسسات زیر نظر وزارت بهداشت در همین جدول‌ها لحاظ شده است.
نسخهٔ پاک‌سازی‌شدهٔ داده‌ها که این داشبورد روی آن کار می‌کند، از دکمه‌های پایین همین صفحه به‌صورت JSON و CSV قابل دریافت است تا هر رقمِ این اثر مستقلاً بازبینی شود.
۲ · پاک‌سازی و اصلاح داده‌ها
پیش از تحلیل، تمام جدول‌های دارای ساختار «کل = مرد + زن» و «کل = شهری + روستایی» به‌صورت خودکار آزمون سازگاری شدند. این آزمون ۹ مورد ناسازگاری پیدا کرد. پنج مورد با شواهد داخلیِ قطعی اصلاح شدند؛ بقیه علامت‌گذاری شد و دست نخورد. هیچ اصلاحی بر جمع‌های کل کشور اثر ندارد؛ همهٔ آن‌ها اجزای درونی‌اند.
| # | سری و مورد | مقدار در فایل | مقدار اصلاح‌شده | شواهد | اقدام |
|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | تولد ۱۳۹۵ — پسر، کل کشور | ۷۶۶٬۱۴۲ | ۷۸۶٬۱۴۲ | پسرِ شهری + پسرِ روستایی = ۶۰۵٬۵۲۳ + ۱۸۰٬۶۱۹ = ۷۸۶٬۱۴۲. ضمناً مقدار اصلاحی، نسبت جنسی تولد را از ۱۰۳٫۳ (خارج از دامنهٔ طبیعی) به ۱۰۶٫۰ می‌رساند که با ۱۰۶٫۱ سال ۱۳۹۶ هم‌خوان است. | اصلاح شد |
| ۲ | تولد ۱۳۹۶ — جمع مناطق روستایی | ۳۴۴٬۳۵۵ | ۳۴۴٬۳۶۵ | پسر + دختر روستایی = ۱۷۷٬۰۲۹ + ۱۶۷٬۳۳۶ = ۳۴۴٬۳۶۵؛ و شهری + روستایی آنگاه دقیقاً برابر جمع کل کشور می‌شود. | اصلاح شد |
| ۳ | فوت زمستان ۱۴۰۴ — جمع مناطق شهری | ۹۰۸٬۸۶۶ | ۹۰٬۸۶۶ | یک رقم اضافه؛ مرد + زن شهری = ۵۳٬۴۱۰ + ۳۷٬۴۵۶ = ۹۰٬۸۶۶. مقدار منتشرشده هشت برابر کل فوت‌های آن فصل است. | اصلاح شد |
| ۴ | فوت زمستان ۱۴۰۴ — جمع مناطق روستایی | ۲۳٬۸۰۵ | ۲۲٬۸۰۵ | مرد + زن روستایی = ۱۲٬۰۹۳ + ۱۰٬۷۱۲ = ۲۲٬۸۰۵. پس از این اصلاح، ۹۰٬۸۶۶ + ۲۲٬۸۰۵ = ۱۱۳٬۶۷۱ که دقیقاً برابر جمع کل فصل است. | اصلاح شد |
| ۵ | فوت تابستان ۱۴۰۴ — جمع مناطق روستایی | ۲۵٬۵۳۱ | ۲۳٬۵۳۱ | مرد + زن روستایی = ۱۲٬۴۰۳ + ۱۱٬۱۲۸ = ۲۳٬۵۳۱؛ و ۹۱٬۱۴۱ + ۲۳٬۵۳۱ = ۱۱۴٬۶۷۲ برابر جمع کل فصل. | اصلاح شد |
| ۶ | فوت ۱۳۹۵ — تفکیک جنسیت (هر سه ناحیه) | مرد ۱۶۱٬۷۷۴ زن ۲۰۷٬۸۸۴ | — | نسبت فوت مرد به زن در ۱۳۹۵ برابر ۰٫۷۸ است، حال آنکه در ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۴ همواره بین ۱٫۲۰ و ۱٫۳۰ می‌ماند. این وارونگی در کل کشور، شهری و روستایی هم‌زمان رخ داده — الگوی مشخصِ جابه‌جایی دو ستون. چون شاهد قطعی نداریم، اصلاح نکردیم. | علامت‌گذاری شد |
| ۷ | نرخ بیکاری ۱۸–۳۵ ساله، سال ۱۳۹۵ | ۲۶٫۸% | — | افت ۷٫۱ % در یک سال (به ۱۹٫۷% در ۱۳۹۶)، در حالی که گروه ۱۵–۲۴ فقط ۱٫۰ واحد و کل جمعیت فقط ۰٫۳ واحد افت داشته‌اند. نشانهٔ شکست تعریفی یا خطای ثبت، نه تغییر واقعی. | از تحلیل روند کنار گذاشته شد |
| ۸ | جمع فوت‌ها بر حسب جنس، ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۱ | اختلاف ۱۲ تا ۹۳ نفر | — | جمع مرد + زن همواره اندکی کمتر از جمع کل است. تفسیر ما: رکوردهای با جنسیت نامشخص. مقدار اختلاف کمتر از ۰٫۰۳% است و از ۱۴۰۲ به بعد به صفر رسیده. | دست نخورد |
| ۹ | پیش‌بینی جمعیت — جمع اجزا | اختلاف ±۱ هزار | — | در ۱۶ سطر، جمع اجزا یک هزار نفر با جمع کل تفاوت دارد. ناشی از گردکردن ارقام به هزار نفر است، نه خطا. | دست نخورد |
همچنین برچسب برخی ردیف‌های فصلی در فایل، فاصلهٔ اضافی انتهایی داشت (مثلاً «بهار ۱۴۰۴ ») که پیش از پیوند دادن جدول‌ها یکسان‌سازی شد. ردیف «پیش‌دبستانی» در جدول دانش‌آموزان با مقدار «۰۰۰» ثبت شده که به‌معنای «داده در دسترس نیست» تعبیر و از محاسبات کنار گذاشته شد.
۳ · شاخص‌های ساخته‌شده و روش محاسبه
الف) نرخ بیکاری تعدیل‌شده با مشارکت — شاخص محوری این اثر
پرسش: اگر نرخ مشارکت اقتصادی در سطح سال مبنا (base) ثابت مانده بود، با همان تعداد شاغلِ واقعی، نرخ بیکاری چه بود؟
U*t = ( A*t − Et ) / A*t = 1 − Et / ( Pt × rbase )
Ht = A*t − At ← بیکار پنهان
که در آن P جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر، E جمعیت شاغل، A جمعیت فعال منتشرشده و r نرخ مشارکت است. نمونهٔ ۱۴۰۴ با مبنای ۱۳۹۵ (۴۳٫۲%): A* = 66,148 × 0.432 = 28,576 هزار نفر؛ U* = 1 − 24,822 / 28,576 = 13.14%؛ بیکار پنهان = 28,576 − 26,837 = 1,739 هزار نفر.
محدودیت: این شاخص فرض نمی‌کند همهٔ خارج‌شدگان «واقعاً بیکار»اند. بخشی از افت مشارکت می‌تواند ناشی از افزایش تحصیل، بازنشستگی یا سالخوردگی ترکیب جمعیت باشد. بنابراین U* را باید کران بالای نرخ بیکاری واقعی خواند و U را کران پایین آن. پیام تحلیل، فاصلهٔ این دو است.
ب) تفکیک جنسیتی جمعیت ۱۵+ و اشتغال (برآورد تحلیلی)
فایل، جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر را به تفکیک جنسیت منتشر نکرده، اما نسبت اشتغال مردان و زنان را داده است. با حل یک معادلهٔ یک‌مجهولی می‌توان تفکیک را بازسازی کرد:
برای ۱۴۰۴ با P = 66,148، E = 24,822، rm = 63.8%، rf = 11.4%: مردان ۳۲٬۹۷۹ و زنان ۳۳٬۱۶۹ هزار نفر؛ شاغلان مرد ۲۱٬۰۴۱ و زن ۳٬۷۸۱ هزار نفر ⟹ سهم زنان از اشتغال ۱۵٫۲%.
راستی‌آزمایی مستقل: این تفکیک با نرخ مشارکت و نرخ بیکاری جنسیتی — که در محاسبه استفاده نشده‌اند — بازسازی شد: جمعیت فعال بازسازی‌شده ۲۶٬۸۳۷٫۵ در برابر ۲۶٬۸۳۷ منتشرشده (خطا ۰٫۰۰۲%) و بیکاران بازسازی‌شده ۲٬۰۱۰ در برابر ۲٬۰۱۴ (خطا ۰٫۱۹%). این هم‌خوانی نشان می‌دهد تفکیک برآوردی قابل اتکاست.
پ) اشتغال بخشی و شوک بهار ۱۴۰۵
بهار ۱۴۰۴: 33.0% × 25,123 = 8,291؛ بهار ۱۴۰۵: 31.0% × 24,672 = 7,648 ⟹ تغییر −۶۴۳ هزار.
خطای گردکردن: سهم‌ها با یک رقم اعشار منتشر می‌شوند (±۰٫۰۵ %)، که معادل حدود ±۱۲ هزار نفر است. تغییر مشاهده‌شده در صنعت ۵۰ برابر این خطاست، اما تغییرهای کوچک‌تر (کشاورزی +۵۸ هزار) را باید محتاطانه خواند.
ت) کوهورت ورودی بالقوهٔ دبستان
مقایسهٔ C(1395) = 7,808,954 با C(1399) = 6,235,729 ⟹ −۲۰٫۱% ظرف چهار سال جابه‌جایی پنجره.
فرض‌ها: نرخ ثبت‌نام نزدیک صددرصد، مرگ‌ومیر کودکان ناچیز و مهاجرت خالص صفر. این محاسبه سطح ثبت‌نام آینده را پیش‌بینی نمی‌کند — تنها نسبت کوچک‌شدن کوهورت‌ها را می‌سنجد، که به این فرض‌ها بسیار کم‌حساس است.
ث) سناریوهای جمعیت و نقطهٔ تلاقی تولد و فوت
t* = ln(B0/D0) / ln( (1+gd) / (1+gb) ) ← سال تلاقی
gb = −5.80% نرخ رشد مرکب واقعی تولدها در ۱۳۹۵–۱۴۰۴ و gd = +2.46% همان برای فوت‌هاست؛ رقم فوت با محاسبهٔ دورهٔ پس از کرونا (۱۳۹۸–۱۴۰۴: ۲٫۵۶%) نیز تأیید می‌شود. سناریوی تعدیل‌شده، افت تولد را نصف می‌کند (−۳٫۵%) تا اثر احتمالی سیاست‌های حمایتی و کف‌گرفتن باروری را بپوشاند. نقطهٔ تلاقی: ۱۴۱۲ (تداوم روند) تا ۱۴۱۵ (تعدیل‌شده). مهاجرت خالص در هر دو سناریو صفر فرض شده است.
۴ · آنچه ادعا نمی‌کنیم
- ادعا نمی‌کنیم آمار رسمی نادرست است. تعریف مرکز آمار از بیکاری، استاندارد بین‌المللی سازمان بین‌المللی کار است. نقد ما به کفایت این شاخص برای این اقتصاد است، نه به صحت آن.
- ادعا نمی‌کنیم همهٔ ۵٫۵ میلیون نفری که غیرفعال ماندند، خواهان کارند. بخشی قطعاً محصل، سالمند یا بازنشسته‌اند.
- ادعا نمی‌کنیم پیش‌بینی مرکز آمار غلط است. می‌گوییم فرض‌های آن با روند دو سال اخیر فاصله گرفته و بازنگری می‌طلبد.
- سناریوهای برون‌یابی، پیش‌بینی نیستند؛ آزمون حساسیت‌اند و به فرض «ادامهٔ روند» بسیار حساس‌اند.
- تحلیل بهار ۱۴۰۵ بر یک فصل استوار است. یافتهٔ محکمی است اما نیازمند تأیید با فصول بعدی.
- هیچ رابطهٔ علّی ادعا نشده است؛ همبستگی ازدواج و تولد، رابطه‌ای زمان‌مند و نه اثبات علیت است.
۵ · ابزارها و روند کار
- استخراج و آزمون داده: اسکریپت پایتون با openpyxl شیت را خواند و یک آزمون خودکار سازگاری روی همهٔ جدول‌های دارای ساختار «کل = اجزا» اجرا شد. ۹ ناسازگاری گزارش‌شده در بخش ۲، خروجی همین آزمون است.
- محاسبات: تمام شاخص‌های ساخته‌شده با کد اجرا و با راستی‌آزمایی متقاطع (بخش ۳-ب) کنترل شدند. هیچ عددی از حافظه نقل نشده؛ همه از خود فایل محاسبه شده‌اند.
- پیاده‌سازی: نمودارها بدون هیچ کتابخانهٔ بیرونی و به‌صورت SVG خام رسم شده‌اند تا فایل بدون اینترنت هم کامل کار کند.
مسئولیت صحت داده‌ها، محاسبات و استنتاج‌ها بر عهدهٔ نگارنده، میلاد شعبانی، است. برای همین، هر عدد کلیدی در بخش ۳ با فرمول و ورودی‌هایش آمده تا قابل بازبینی باشد.
۶ · بازتولیدپذیری
دادهٔ پاک‌سازی‌شده‌ای که این داشبورد با آن کار می‌کند، درون همین فایل جاسازی شده است. می‌توانید آن را استخراج کنید:
این صفحه یک فایل HTML مستقل است: بدون وابستگی به کتابخانهٔ بیرونی برای نمودارها، بدون نیاز به نصب نرم‌افزار، و سازگار با موبایل. تنها منبع بیرونی، قلم وزیرمتن است که در نبود اینترنت به قلم پیش‌فرض سیستم برمی‌گردد و چیزی از کار افتاده نمی‌شود.